• Nowości
  • Polecamy

Wyniki konkursów

Konkurs "Sowa mądra głowa"

Konkursy "Sowi las" i "Sówka mądra główka"

Metody badań i ochrony sów (red. R. Mikusek)
"Metody badań i ochrony sów"
(red. R. Mikusek)
do nabycia w siedzibie
Fundacji Wspierania Inicjatyw Ekologicznych


Free PageRank Checker


Witrynę odwiedziło: osób

Ochrona prawna


Ochrona prawna sów w naszym kraju ustanowiona jest dwoma regulacjami, tj. ustawą z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody (Dz.U.04.92.880) oraz rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 28 września 2004 r. w sprawie gatunków dziko występujących zwierząt objętych ochroną (Dz.U.04.220.2237). Wszystkie gatunki sów występujące na terytorium naszego kraju objęte są ochroną ścisłą, co oznacza, że podlegają one całorocznej ochronie w każdym z etapów swojego życia. Ochrona ta sprowadza się w głównej mierze do ochrony biernej poprzez wprowadzone zakazy, które dotyczą każdej osoby fizycznej lub podmiotu na terytorium naszego kraju. W stosunku do wszystkich gatunków sów zabrania się:

  1. zabijania, okaleczania, chwytania, transportu, pozyskiwania, przetrzymywania, a także posiadania żywych ptaków;
  2. zbierania, przetrzymywania i posiadania sów martwych, w tym spreparowanych, a także ich części i produktów pochodnych;
  3. niszczenia jaj oraz ich wybierania, posiadania i przechowywania, a także wyrabiania, posiadania i przechowywania wydmuszek;
  4. niszczenia siedlisk, ostoi, gniazd, zimowisk i schronień;
  5. preparowania martwych sów lub ich części;
  6. zbywania, nabywania, oferowania do sprzedaży, wymiany i to zarówno żywych jak i martwych, przetworzonych, spreparowanych, a także ich części i produktów z nich pochodzących;
  7. wwożenia z zagranicy i wywożenia poza granicę państwa sów i to zarówno żywych jak i martwych, przetworzonych, spreparowanych, a także ich części i produktów z nich pochodzących;
  8. umyślnego płoszenia i niepokojenia;
  9. przemieszczania sów z miejsc regularnego przebywania na inne miejsca;
  10. wypuszczania do środowiska przyrodniczego sów urodzonych i hodowanych w niewoli.

Istnieje ponadto zapis dotyczący wyłącznie puchacza i uszatki błotnej, obejmujący zakaz ich fotografowania, filmowania i obserwowania, jeśli tym samym powoduje się ich płoszenie lub niepokojenie. Są wyjątkowe sytuacje, gdy powyższe zakazy nie obowiązują. Dozwolone jest chwytanie zabłąkanych sów na terenach zabudowanych i przemieszczania ich do miejsc regularnego przebywania. W tym przypadku sowę może schwytać jedynie osoba (podmiot) upoważniony przez wojewodę. Dozwolone jest również chwytanie rannych i osłabionych sów w celu udzielenia im pomocy weterynaryjnej, przemieszczania do ośrodków rehabilitacji zwierząt oraz przetrzymywanie w tych ośrodkach na czas odzyskania zdolności samodzielnego życia i przywrócenia ich do środowiska przyrodniczego.

Kolejne odstępstwo związane jest z prowadzeniem gospodarki rolnej, leśnej i rybackiej. Zakazy nie obowiązują w przypadku, gdy jedyna możliwa technologia prac wyklucza jego przestrzeganie. Nie oznacza to jednak, że ktoś może ten wyjątek dowolnie wykorzystywać. W praktyce dotyczy to płoszenia ptaków powodujących szkody w rolnictwie, leśnictwie i rybactwie. Mimo tego, że trudno sobie wyobrazić, żeby sowy mogły powodować szkody w którymkolwiek z tych obszarów działalności człowieka, to dla pełnego zabezpieczania dwóch gatunków sów, tj. puchacza i uszatki błotnej, obie wymienione na początku ustawy stawiają potrzebę ochrony tych gatunków ponad racjonalną gospodarką rolną, leśną i rybacką.

Pomijając te wyjątkowe sytuacje każdy, kto zamierza prowadzić jakieś działanie związane z chwytaniem sów oraz ich przetrzymywaniem, przemieszczaniem, wywozem za granicę, umyślnym płoszeniem, posiadaniem żywych, martwych, ich części, jaj i itp., powinien uprzednio uzyskać odpowiednią zgodę. W przypadku sów kompetencje związane z wydawaniem zgody na czynności zakazane, podzielone zostały pomiędzy ministra właściwego do spraw środowiska (obecnie Minister Środowiska) oraz właściwego terytorialnie wojewodę. Każdy wojewoda na terenie swojego działania może wydać zgodę na zbieranie, przetrzymywanie i posiadanie martwych sów, w tym spreparowanych, ich części i produktów pochodnych, a także na fotografowanie i filmowanie puchaczy i uszatek błotnych mogące powodować ich niepokojenie lub płoszenie. Zgoda na pozostałe czynności prawnie zakazane, może być wydana wyłącznie przez ministra właściwego do spraw środowiska.
Zezwolenia, o których mowa powyżej mogą być wydane w przypadku braku rozwiązań alternatywnych i jeżeli nie spowoduje to zagrożenia dla dziko występujących populacji sów oraz jeśli:

  1. wynikają z potrzeby ochrony innych dziko występujących gatunków roślin, zwierząt, grzybów oraz ochrony siedlisk przyrodniczych;
  2. wynikają z konieczności ograniczenia poważnych szkód w gospodarce, w szczególności rolnej, leśnej lub rybackiej;
  3. leżą w interesie zdrowia i bezpieczeństwa powszechnego;
  4. wynikają z innych koniecznych wymogów nadrzędnego interesu publicznego, w tym wymogów o charakterze społecznym lub gospodarczym lub wymogów związanych z korzystnymi skutkami o podstawowym znaczeniu dla środowiska;
  5. są niezbędne w realizacji badań naukowych i programów edukacyjnych lub w realizacji celów związanych z odbudową populacji sów i ich reintrodukcją;
  6. umożliwiają, w ściśle kontrolowanych warunkach, selektywnie i w ograniczonym stopniu, chwytanie lub przetrzymywanie sów w liczbie określonej przez wydającego zezwolenie.

Dla usprawnienia procedury rozpatrywania spraw i wydawania decyzji, w obecnie obowiązującej ustawie o ochronie przyrody określono podstawowe elementy, jakie powinien zawierać wniosek, na który może być wydane zezwolenie, a więc:

  1. imię, nazwisko i adres albo nazwę i siedzibę wnioskodawcy;
  2. cel wykonania wnioskowanych czynności;
  3. opis czynności, na którą może być wydane zezwolenie;
  4. nazwę gatunku lub gatunków w języku łacińskim i polskim, jeżeli polska nazwa istnieje;
  5. liczbę lub ilość osobników, których dotyczy wniosek;
  6. sposób, miejsce i czas wykonania czynności;
  7. wskazanie podmiotu, który będzie uśmiercał sowy, w przypadku gdy wniosek będzie dotyczył ich zabijania.

Każdy wojewoda posiada kompetencje wprowadzenia bardziej restrykcyjnej ochrony jakiegoś gatunku, w przypadku zagrożenia jego lokalnego występowania. Dobrym przykładem jest ustalony ustawą o ochronie przyrody i rozporządzeniem Ministra Środowiska w sprawie gatunków dziko występujących zwierząt objętych ochroną, zakaz fotografowania, filmowania i obserwacji mogącej powodować płoszenie lub niepokojenie, który wśród sów dotyczy tylko puchacza i uszatki błotnej. Ale istnieje możliwość wprowadzenia tego zakazu również dla innych gatunków sów. Może tego dokonać, w drodze rozporządzenia, każdy wojewoda. Podobnie mogą być wprowadzane również inne obostrzenia i formy ochrony miejsc występowania sów. Ochrona sów polega nie tylko na określeniu zakazów w stosunku do poszczególnych gatunków, ale również na ochronie ostoi tej grupy ptaków. Zgodnie z ustawą o ochronie przyrody i rozporządzeniem Ministra Środowiska w sprawie gatunków dziko występujących zwierząt objętych ochroną, wojewoda ma możliwość tworzenia stref ochrony ostoi, miejsc rozrodu i regularnego przebywania nie tylko dla puchacza, ale również innych gatunków sów w sytuacjach ich zagrożenia. Ustawa o ochronie przyrody wprowadza na terenie stref ochrony następujące zakazy:

  1. przebywania osób, z wyjątkiem właściciela nieruchomości objętej strefą ochrony oraz osób sprawujących zarząd i nadzór nad obszarami objętymi strefą ochronną;
  2. wycinania drzew lub krzewów bez zezwolenia wojewody;
  3. dokonywania zmian stosunków wodnych, jeżeli nie jest to związane z potrzebą ochrony poszczególnych gatunków;
  4. wznoszenia obiektów, urządzeń i instalacji.

Najważniejszą konsekwencją tak sformułowanych zakazów jest obowiązek uzyskania zgody ministra właściwego do spraw środowiska na wejście do strefy ochrony. Zakaz ten nie dotyczy jedynie właściciela nieruchomości, na której utworzona została strefa, np. jeżeli strefa ochrony utworzona dla jakiejś sowy znajduje się na gruntach prywatnych oraz osób sprawujących zarząd i nadzór nad obszarem objętym strefą, tj. najczęściej pracowników administracji Lasów Państwowych. W kontekście wymienionych powyżej czterech zakazów odnoszących się do stref ochrony, dużego znaczenia nabiera zakaz, który w ustawie o ochronie przyrody i w rozporządzeniu Ministra Środowiska w sprawie gatunków dziko występujących zwierząt objętych ochroną pojawia się w innym kontekście. Chodzi o zakaz niszczenia siedlisk gatunków objętych ochrona ścisłą. Oznacza to, że na terenie stref ochrony dla puchacza obowiązują nie tylko te cztery zakazy, ale zakazane są również inne działania, które spowodują niszczenie siedliska tego gatunku, czyli np. wszelkie prace zalesieniowe prowadzące do zaniku terenów otwartych, będących ważnym miejscem zdobywania pokarmu przez tą sowę. Strefy ochrony tzw. gatunków strefowych oznacza się tablicami ?ostoja zwierząt? i informacją ?osobom nieupoważnionym wstęp wzbroniony?. Może się to wydawać niewystarczające, ale zaletą takiego ogólnego oznaczenia jest powstrzymanie przed penetracją nie tylko osób, które przypadkowo znalazły się w pobliżu ostoi, ale również zabezpiecza przed osobami, które świadomie mogłyby naruszyć strefę właśnie dowiedziawszy się, czego ona dotyczy. Rejestry wszystkich stref ochrony, w tym również puchaczy, prowadzone są przez wojewodów.

Na skutek zmiany w 2004 roku ustawy o ochronie przyrody uporządkowaniu uległy kwestie związane z przetrzymywaniem wypchanych ptaków, gromadzeniem piór, skorupek jaj itp. Zgodnie z tą ustawą zbieranie, przetrzymywanie i posiadanie martwych sów, ich części i produktów pochodnych takich jak pióra, jaja, czaszki itp. jest możliwe po uzyskaniu zgody wojewody właściwego terytorialnie. Jeżeli ktoś posiada już takie kolekcje powinien również złożyć wniosek na stałe przetrzymywanie okazów z kolekcji. Oprócz bezpośredniej ochrony, sowy równie skutecznie można chronić innymi sposobami. Na obszarach rezerwatów i parków narodowych obowiązuje m.in. zakaz chwytania lub zabijania dziko występujących zwierząt, zbierania lub niszczenia jaj, postaci młodocianych i form rozwojowych zwierząt, umyślnego płoszenia zwierząt kręgowych, niszczenia gniazd, legowisk i innych schronień zwierząt oraz ich miejsc rozrodu. W ten sposób sowy podlegają w pewnym sensie podwójnej osłonie, poprzez ochronę miejsc bytowania. Oznacza to, że na terenach objętych tymi formami ochrony, sowy są absolutnie nietykalne, podobnie jak inne gatunki chronione. W ten sposób wprowadzone zakazy zabezpieczają dzikie populacje sów, bez względu czy ktoś jest w stanie je zidentyfikować czy nie. Nie ma możliwości, że ktoś powie, że nie wiedział, że ta sowa jest chroniona. Ochrona występujących w rezerwatach i parkach narodowych gatunków dzikich zwierząt, a w tym również sów, jest na tyle restrykcyjna, że zgodę na wszelkie czynności zakazane może wydać jedynie minister właściwy do spraw środowiska, jeżeli jest to uzasadnione potrzebą ochrony przyrody, wykonywaniem badań naukowych, celami edukacyjnymi, kulturowymi, turystycznymi, rekreacyjnymi i sportowymi, celami kultu religijnego lub realizacją inwestycji liniowych celu publicznego w przypadku braku rozwiązań alternatywnych, pod warunkiem przeprowadzenia przez inwestora działań kompensujących utratę wartości przyrodniczych danego obszaru. W przypadku rezerwatów przyrody, parków narodowych i krajobrazowych istnieje również możliwość kształtowania biotopu z korzyścią dla sów poprzez uwzględnienie pewnych działań w planach ochrony sporządzanych dla tych form ochrony. Istotnym terminem wprowadzonym stosunkowo niedawno do regulacji prawnych związanych z ochroną przyrody jest ochrona czynna. Zgodnie z ustawą o ochronie przyrody, ochrona czynna oznacza stosowanie, w razie potrzeby, zabiegów ochronnych w celu przywrócenia naturalnego stanu ekosystemów i składników przyrody lub zachowania siedlisk przyrodniczych oraz siedlisk roślin, zwierząt lub grzybów. Spośród ogólnych sposobów ochrony, które wymienione zostały w rozporządzeniu Ministra Środowiska z dnia 28 września 2004 r. w sprawie gatunków dziko występujących zwierząt objętych ochroną, dla sów odnosi się:

    1. ustalanie stref ochrony ostoi, miejsc rozrodu lub regularnego przebywania;
    2. zabezpieczanie ostoi i stanowisk sów przed zagrożeniami zewnętrznymi;
    3) wykonywanie zabiegów ochronnych utrzymujących właściwy stan siedlisk sów poprzez:
    a) renaturyzację i odtwarzanie siedlisk,
    b) utrzymywanie lub odtwarzanie stosunków wodnych właściwych dla poszczególnych gatunków,
    c) zapobieganie sukcesji dla jednych gatunków i odtwarzaniu oraz zakładaniu nowych zakrzaczeń i zadrzewień śródpolnych ze względu na wymagania innych gatunków sów,
    f) budowie sztucznych miejsc lęgowych,
    g) dostosowaniu terminów i sposobów wykonania prac agrotechnicznych, leśnych, budowlanych, remontowych i innych do okresów lęgowych sów,
    k) regulacji liczebności zwierząt mających wpływ na sowy;
    4) obserwacja i dokumentowanie (monitoring) stanowisk, ostoi i populacji;
    5) wspomaganie rozmnażania się poszczególnych gatunków na stanowiskach naturalnych;
    6) zabezpieczanie reprezentatywnej części populacji przez ochronę ex situ;
    7) zasilaniu populacji naturalnych przez wprowadzanie osobników z hodowli ex situ;
    8) edukacji społeczeństwa oraz właściwych służb w zakresie rozpoznawania chronionych gatunków sów i sposobów ich ochrony;
    9) promowaniu technologii prac związanych z prowadzeniem racjonalnej gospodarki rolnej, leśnej, rybackiej i wodnej, umożliwiających zachowanie ostoi i stanowisk sów.

Od dnia przystąpienia naszego kraju do Unii Europejskiej wprowadzono do naszego prawa regulacje umożliwiające ustanawianie nowej formy ochrony przyrody, tj. obszaru Natura 2000. Innowacja ta wiąże się z dostosowaniem prawa krajowego do zapisów dwóch dyrektyw unijnych, tj. Dyrektywy Rady 92/43/EEC z 21 maja 1992 r. w sprawie ochrony siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory (Dyrektywa Siedliskowa) i Dyrektywy Rady 79/409/EEC 2 kwietnia 1979 r. w sprawie ochrony dzikich ptaków (Dyrektywa Ptasia). Jednym z kryteriów utworzenia obszaru Natura 2000 jest występowanie na nim gatunków ptaków wymienionych w załączniku I Dyrektywy Ptasiej oraz regularnie występujących gatunków wędrownych nie wymienionych w załączniku I. Spośród sów występujących na terenie naszego kraju, w załączniku wymienionych jest pięć gatunków: puchacz, sóweczka, puszczyk uralski, uszatka błotna i włochatka. Jeśli na obszarze wyznaczonym jako Natura 2000 znajdzie się którykolwiek z tych gatunków, automatycznie jego status ochronny ulega znacznej poprawie. Na obszarach Natura 2000 zabrania się podejmowania działań mogących w istotny sposób pogorszyć stan siedlisk przyrodniczych oraz siedlisk gatunków roślin i zwierząt, a także tych, które w istotny sposób mogą negatywnie wpłynąć na gatunki, dla których ochrony został wyznaczony obszar Natura 2000. Co więcej ten zakaz dotyczy nie tylko utworzonych obszarów Natura 2000 ale również obszarów projektowanych. Dodatkowo, żeby wykluczyć jakiekolwiek bezpośrednie i pośrednie niekorzystne oddziaływanie jakiegoś przedsięwzięcia, każdy plan lub projekt podlega obowiązkowi oceny pod względem ewentualnych skutków w odniesieniu do gatunków, dla których obszar Natura 2000 został wyznaczony. Kryteriów utworzenia obszarów Natura 2000, ze względu na ptaki, jest co najmniej kilka, np. występowanie gatunków ptaków z załącznika I Dyrektywy Ptasiej bądź gatunków wędrownych w liczebności stanowiącej co najmniej 1% krajowej populacji lęgowej lub co najmniej 1% europejskiej populacji lęgowej gatunku zagrożonego albo co najmniej 1% populacji europejskiej wędrownych gatunków niezagrożonych. Istotne jest jednak to, że jeżeli jakiś gatunek ptaka, np. sowy, został uwzględniony przy tworzeniu obszaru Natura 2000 to niedopuszczalne jest pogorszenie jego stanu na tym obszarze. Nie ma tutaj znaczenia liczebność poszczególnych gatunków sów, dla których został utworzony.

Na podstawie tej ww. oceny, w razie stwierdzenia braku negatywnego wpływu tego planu lub przedsięwzięcia na siedliska przyrodnicze oraz gatunki roślin i zwierząt, dla których ochrony został wyznaczony obszar Natura 2000, właściwy miejscowo wojewoda zezwala na realizację planu lub projektu przedsięwzięcia. Jeżeli ocena wykaże negatywny wpływ to zgoda ta nie będzie wydana, chyba że nie ma rozwiązań alternatywnych bądź za realizacją przedsięwzięcia przemawiają konieczne wymogi nadrzędnego interesu publicznego. Jeżeli zdarzy się, że na obszarze Natura 2000 zostaną podjęte działania bez zezwolenia lub bez przeprowadzenia oceny, to wojewoda nakazuje ich natychmiastowe wstrzymanie i podjęcie w wyznaczonym terminie niezbędnych czynności w celu przywrócenia poprzedniego stanu danego obszaru, jego części lub chronionych na nim gatunków. A osoba lub podmiot, który podjął działania bez zezwolenia podlega karze aresztu albo grzywny.

Każdy, kto nie przestrzega przepisów ochrony przyrody i łamie zakazy, również te dotyczące sów, narażony jest na poważne konsekwencje. Zgodnie z przepisami karnymi określonymi w ustawie o ochronie przyrody za nieprzestrzeganie zakazów ochrony przyrody grozi:

  1. kara aresztu albo grzywny;
  2. przepadek przedmiotów służących do popełnienia wykroczenia lub przestępstwa oraz przedmiotów, roślin, zwierząt lub grzybów pochodzących z wykroczenia lub przestępstwa, chociażby nie stanowiły własności sprawcy;
  3. obowiązek przywrócenia stanu poprzedniego, a jeśli obowiązek taki nie byłby wykonalny - nawiązkę do wysokości 10.000 złotych na rzecz organizacji społecznej działającej w zakresie ochrony przyrody lub właściwego, ze względu na miejsce popełnienia wykroczenia lub przestępstwa, wojewódzkiego funduszu ochrony środowiska i gospodarki wodnej.

Na koniec należy podkreślić obowiązki, z których niewielu ludzi zdaje sobie sprawę, a wielu zupełnie lekceważy. Art. 4 ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody (Dz.U.04.92.880) mówi iż:

  1. dbałość o przyrodę będącą dziedzictwem i bogactwem narodowym jest obowiązkiem wszystkich organów administracji publicznej, osób prawnych i innych jednostek organizacyjnych oraz osób fizycznych;
  2. organy administracji publicznej są zobowiązane do zapewnienia warunków prawnych, organizacyjnych i finansowych dla ochrony przyrody;
  3. obowiązkiem organów administracji publicznej, instytucji naukowych i oświatowych, a także publicznych środków masowego przekazu jest prowadzenie działalności edukacyjnej, informacyjnej i promocyjnej w dziedzinie ochrony przyrody.


Andrzej Langowski



Sponsorzy projektu

Projekt dofinansowano ze środków:

Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej

oraz
Wojewódzkiego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Krakowie